Rub-tahta, jedan stari astronomski instrument iz Konjica

Foto: novikonjic.ba Foto: novikonjic.ba

“U BiH je do sada registrovano desetak rub-tahti, a najstariji poznati primjerak je onaj iz sela Parsovići kod Konjica, autor je Emin sin Omera, a godina izrade 1209. po H. (1794-1795).

Instrument je otomanskog tipa, rađen za latitudu (geografsku širinu) od 44 stepena, što uglavnom odgovara našim krajevima. Izrađen je od šimširovine kao i većina drugih kvadranata u Bosni. Spoljne dimenzije su 148 x 168 mm, a debljina je 22 mm. Rub-tahta je izrađena tako što je na dobro izglačano drvo nanesen lak, po kome su poslije sušenja iscrtavane linije, oznake i natpisi...

Na prednjoj strani nalaze se dva tipa kvadranata... Cijelu površinu zauzima rub-ul-mukantarat. On sadrži stereografke projekcije horizontalnog sistema (visinske paralele i vertikalne krugove), ekvatorskog sistema (ekvator, Jarčev i Rakov povratnik) te projekcije nekih linija ekliptika. U gornjem desnom uglu, kraj tačke Sjevernog nebeskog pola, nalazi se tzv. skala sa nejednolikim satima. U polukružnici koja se u njemu sadžri obično se stavlja neki ukras. Na konjičkoj rub-tahti to je polurozeta izdijeljena na dvanaest kriški, a onda svaka kriška na tri dijela. U kriškama su zrakasto ispisani nazivi dvanaest mjeseci julijanske sunčane godine: mars, nisan, may, haziran, tammuz, agustus, aylul, tašrin-i awwal, tašrin-i tani, kanun-i awwal, kanun-i tani i šubat...”
(Jasminko Mulaomerović, Hercegovina, časopis za kulturno i istorijsko naslijeđe, Mostar 1983.)

Astrolab je sprava koju su srednjovjekovni učenjaci na Bliskom istoku koristili za računanje vremena i utvrđivanje položaja nebeskih tijela. Ta sprava je bila preteča sekstanta. Smatra se da je do izuma teleskopa astrolab bio najvažniji astronomski instrument. Pomoću njega ljudi su mogli identificirati zvijezde, predvidjeti vrijeme izlaska i zalaska sunca bilo kojeg dana u godini, očitati geografsku širinu, utvrditi u kojem se smjeru nalazi Meka, vršiti geodetska mjerenja, izračunati daljinu nekog nepristupačnog objekta ili visinu bilo kakve zgrade. Ta je sprava zapravo bila srednjovjekovni “kompjuter”.

Najstariji astrolab kvadrant u BiH, nazvan rub – tahte, iz Medine je donio hadži Sarajlić Mustafa iz Parsovići Tokom 1992-1996. nalazio se kod Ahmeda ef. Zatege, a sada se nalazi u Zavičajnom muzeju.

M.Čukle/ novikonjic.ba

ocijeni
(1 glas)