“Hasanaginica”, jedna od najpoznatijih narodnih balada djelo je koje je iz lokalne usmene tradicije preraslo u evropsku književnu baštinu. Nastala je u 17. stoljeću na prostoru tadašnjeg Bosanskog ejaleta, a u evropsku kulturu ulazi 1774. godine kada je italijanski putopisac Alberto Fortis objavljuje u svom putopisu Viaggio in Dalmazia. Taj trenutak označava početak njenog “drugog života” – onog u kojem balada postaje predmet fascinacije evropskih književnika, prevodilaca i umjetnika.
U centru balade je tragična priča o ženi Hasan-age koja, nakon što je muž zbog povrijeđene časti i nesporazuma protjeruje iz doma, biva prisiljena na novi brak. Njena najveća drama nastaje u trenutku rastanka s djecom, kada emotivni slom postaje simbol sukoba između ljubavi i društvenih normi. Upravo ta univerzalna tema – sudar lične emocije i patrijarhalnih pravila – učinila je “Hasanaginicu” djelom koje nadilazi vrijeme i prostor.
Već krajem 18. i tokom 19. stoljeća balada ulazi u evropski književni kanon. Prevođena je na brojne jezike, konkretnije njih 40, i postaje dio romantističkog interesovanja za “narodni duh” i usmenu poeziju. Među onima koji su je čitali i prevodili bili su i Johann Wolfgang Goethe, Walter Scott i Aleksandar Puškin, čime “Hasanaginica” dobija status jednog od najvažnijih primjera naše usmene književnosti u Evropi. U tom periodu ona više nije samo lokalna priča, već postaje univerzalna književna metafora o ljubavi, gubitku i društvenoj nepravdi.
S početkom 20. stoljeća balada ulazi i u pozorište. Prve značajnije dramatizacije otvaraju prostor za njeno scensko reinterpretiranje, a kasnije se “Hasanaginica” izvodi u brojnim teatrima regiona – od Zagreba i Novog Sada do Sarajeva. Svaka nova adaptacija donosi drugačije čitanje, ali zadržava osnovni emocionalni naboj priče.
Posebno mjesto u savremenoj interpretaciji zauzima i opera “Hasanaginica”, izvedena 2000. godine u Narodnom pozorištu Sarajevo, koja je baladu pretočila u muzičko-scenski izraz i dodatno učvrstila njen status u bosanskohercegovačkoj kulturnoj baštini. Time je priča dobila novu dimenziju – spoj tradicionalnog narativa i savremenog umjetničkog izraza. Operu je režirao Sulejman Kupusović.
Tokom 20. i 21. stoljeća “Hasanaginica” dobija i filmske i televizijske adaptacije, među kojima se posebno ističe jugoslavenski film iz 1967. godine koji je režirao Mića Popović. Hasanaginicu je utjelovila Milena Dravić. Osim nje, Hasanaginicu je sjajno odigrala i Nada Đurevska u filmu “Hasanaginica” iz 1984. godine, reditelja Aleksandra Jevđevića, a po scenariju cijenjenog književnika Alije Isakovića. Mnogi je pamte po toj ulozi koju je maestralno odigrala. Istovremeno, u književnosti i teatru nastavlja da živi kroz moderne interpretacije koje često naglašavaju njen društveni i feministički sloj – priču o ženi koja je zarobljena između ličnih osjećanja i rigidnih društvenih pravila.
Zbog toga “Hasanaginica” i danas ostaje živo djelo, prisutno u obrazovanju, umjetnosti i savremenim kulturnim debatama. Njena snaga ne leži samo u tragičnoj ljubavnoj priči, nego u univerzalnosti poruke – da se ljudska sudbina često lomi između emocije, časti i društvenih normi.
Upravo ta univerzalnost razlog je zbog kojeg “Hasanaginica” i nakon više od tri stoljeća ostaje jedno od najvažnijih djela usmene književnosti, stalno iznova reinterpretirano i vraćeno novim generacijama čitalaca i publike.
Svi koji žele vidjeti izložbu posvećenu Hasanaginici mogu to učiniti ove subote – 16. maja s početkom u 19 sati u Zemaljskom muzeju BiH. Izložba predstavlja most između prošlosti i sadašnjosti kroz sinergiju umjetničkih radova akademskog skulptora Adisa Lukača i vrijednih izdanja Hasanaginice iz bogatog fonda biblioteke Zemaljskog muzeja BiH, pažljivo odabranih i pripremljenih od strane bibliotekarke Salihe Alijagić. Koordinaciju i organizaciju izložbe potpisuje viši kustos Ernis Šljivo.
